فهرست مطالب

1. مقدمه: چرا SPSS بهترین انتخاب برای پایان‌نامه پزشکی است؟

2. پیش‌نیازها و آماده‌سازی داده‌ها

3. مرحله ۱: پاک‌سازی داده‌ها و مدیریت Missing Values

4. مرحله ۲: انجام آمار توصیفی و کاوشی (Descriptive & EDA)

5. مرحله ۳: بررسی فرضیات پایه (Normality، Homogeneity و…)

6. مرحله ۴: انتخاب آزمون آماری مناسب (جدول مرجع)

7. مرحله ۵: اجرای آزمون‌ها در SPSS (مثال‌ها و Syntax)

8. مرحله ۶: گزارش نتایج به سبک مقاله علمی

9. مرحله ۷: خروجی‌ها، نمودارها و آماده‌سازی برای ارسال مقاله

10. نکات پیشرفته و خط قرمزهای ژورنال‌ها

11. چک‌لیست نهایی قبل از ارسال مقاله

12. منابع و رفرنس‌های معتبر

13. پرسش‌های متداول (FAQ)

مطالعه این مقاله: 6 دقیقه

مقدمه: چرا SPSS و چرا الان؟

برای پژوهشگر پزشکی، “داده‌ها حرف می‌زنند”؛ SPSS ابزاری است که آن‌صداها را واضح می‌کند. این راهنما طوری طراحی شده که مشکلات واقعی دانشجویان (داده‌های ناقص، انتخاب آزمون اشتباه، گزارش ضعیف نتایج) را حل کند — مرحله‌به‌مرحله، قابل اجرا، و آماده برای نوشتن بخش نتایج مقاله ISI

قبل از شروع — چک‌لیست سریع

1- داده‌ها وارد SPSS شده (Data View) و کدبوک دارید (نام متغیر، برچسب، واحد).

2- متغیرها برچسب‌گذاری شده‌اند (Variable View → Label, Values).

3- نسخه پشتیبان از فایل خام (.sav) گرفته‌اید.

4- شناخت نوع متغیرها: پیوسته (continuous)، ترتیبی (ordinal)، اسمی (categorical).

7 مرحله‌ی اصلی آنالیز آماری با SPSS

آماده‌سازی و پاک‌سازی داده (Data cleaning)

حذف یا ایمپوت کردن داده‌های گمشده (Missing): Analyze → Missing Value Analysis یا ساده‌تر: Transform → Replace Missing Values.

تبدیل متغیرها (Recode into Same/ Different Variable) برای گروه‌بندی.

حذف داده‌های پرت (outliers): Graphs → Boxplot → Identify outliers.

  نکته عملی:همیشه ستون «ID» و «date/time» را نگه دارید.

آمار توصیفی و کاوشی (Descriptive & EDA)

Frequencies / Descriptives / Explore → میانگین، میانه، انحراف معیار، درصدها.

نمودارها: Histogram (با curve نرمال)، Boxplot، Scatter plot برای همبستگی

ت

.

بررسی فرضیاته پایه ( Assumption checks)

نرمالیتی: Analyze → Descriptive Statistics → Explore → Tests of Normality (Shapiro-Wilk).

  تفسیر: p > 0.05 → نرمال فرض می‌شود.

همگنی واریانس: Analyze → Compare Means → One-Way ANOVA → Options → Test of Homogeneity (Levene).

استقلال مشاهدات، خطی بودن (برای رگرسیون) و عدم وجود همخطی (multicollinearity).

انتخاب آزمون مناسب (جدول مرجع)

متغیر پاسخ (DV)	نوع متغیر مستقل (IV)	آزمون پارامتریک	آزمون ناپارامتریک
پیوسته (دو گروه مستقل)	دو گروه مستقل	Independent-samples t-test	Mann-Whitney U
پیوسته (جفت)	دو وضعیت زوجی	Paired-samples t-test	Wilcoxon signed-rank
پیوسته (>2 گروه)	چند گروه مستقل	One-way ANOVA (+ post-hoc)	Kruskal-Wallis
اسمی × اسمی	—	Chi-square	Fisher’s exact (n کوچک)
دو متغیر پیوسته	—	Pearson r	Spearman rho
پیش‌بینی پیوسته	چند متغیر پیوسته/اسمی	Linear regression	—
پیش‌بینی دوتایی (مثلاً بیمار/سالم)	—	Logistic regression	—

مرحله ۵: اجرای آزمون‌ها در SPSS (مثال‌ها و Syntax)

Independent t-test: Analyze → Compare Means → Independent-Samples T Test.

  Syntax:

T-TEST GROUPS=group(1 2)

/VARIABLES=outcome

/CRITERIA=CI(.95).

ANOVA:Analyze → Compare Means → One-Way ANOVA → Post Hoc (Tukey).

Chi-square: Analyze → Descriptive Statistics → Crosstabs → Statistics → Chi-square.

Linear regression: Analyze → Regression → Linear → Enter covariates.

گزارش نتایج به سبک مقاله علمی

مقدار واریانس/توصیف: «میانگین±SD سن در گروه مداخله ۳۲.۵±4.3 سال بود.»

t-test: «تفاوت معنادار بین دو گروه مشاهده شد (t(78)=2.45, p=0.016).»

ANOVA: «آزمون یک‌طرفه ANOVA تفاوت معنادار نشان داد (F(2,87)=4.12, p=0.019).»

Lambda و اندازه اثر: گزارش Cohen’s d یا eta² همراه با p-value.

  نکته: همیشه مقدار n و معیار خطا (SD یا SE) را ذکر کن.

خروجی‌ها، نمودارها و آماده‌سازی برای ارسال مقاله

استخراج جداول SPSS: Output → Export → Word/Excel.

نمودارها: Chart Editor → Export as PNG (300 dpi) برای مجلات.

نکات پیشرفته و خط قرمزهای ژورنال‌ها

تصحیح چندمقایسه‌ای: Bonferroni یا FDR برای کاهش خطای نوع I.

اندازه اثر (effect size) را همیشه گزارش کن — ژورنال‌ها خواهان آن هستند.

Power analysis قبل از نمونه‌گیری (G\*Power) — تاکید بر n مورد نیاز.

چک لیست نهایی قبل از ارسال مقاله

فایل داده و کدبوک ذخیره شده و بک‌آپ گرفته شده.

2. همه‌ی آزمون‌ها و فرضیات ثبت و علت انتخاب آزمون‌ها توضیح داده شده.

3. جداول خروجی تمیز و مطابق فرمت ژورنال.

4. نمودارها 300 dpi و ALT تنظیم شده.

5. اندازه اثر و روش محاسبه آن درج شده باشد

منابع معتبر

1. Field, A. *Discovering Statistics Using SPSS*. Sage.

2. Norman, G. R., & Streiner, D. L. *Biostatistics: The Bare Essentials*. PMPH.

3. Motulsky, H. *Intuitive Biostatistics*. Oxford University Press.

4. Altman, D. G. *Practical Statistics for Medical Research*. Chapman & Hall/CRC.

5. Faul F., Erdfelder E., Lang A.-G., Buchner A. (2007). *G*Power 3.1\* manual.

6. IBM Knowledge Center — SPSS Documentation (latest).

سوالات متداول

آیا SPSS برای تحلیل RNA-seq مناسب است؟

پاسخ: برای تحلیل‌های پیچیده RNA-seq بهتر است از R و پکیج‌های تخصصی (DESeq2, edgeR) استفاده کنید؛ اما SPSS برای تحلیل‌های بعدی و آمار توصیفی مناسب است. میتوانید برای مطالعه بیشتر به مقاله ی بهترین نرم افزارهای آنالیز آماری مراجعه کنید.

اگر داده‌ها نرمال نباشند چه کنم؟

پاسخ: از آزمون‌های نان پارامتریک (Mann-Whitney, Kruskal-Wallis) یا تبدیل داده (log, sqrt) استفاده کن — اما اثر تبدیل را گزارش کن.